بهشی دووهم: ژنان له سهردهمی مهشرووته تا سهردهمی کۆماری ئیسلامی
نیگار عینایهتی
له ئیران و رۆژههلاتی کوردستان به تایبهتی له زهمانی مهشرووتهوهحهرهکهتی ژنان ئاوا بوو بۆ ئالوگۆر له بواری باروودۆخی کۆمهڵگا و ژنان. له دوای شکستی ئیران لهشهر لهگهل رووسیهدا زهمینهیهک ئاوا بوو که ئێرانیهکان هاتووچۆی دهرهوهی وڵاتیان دهکرد به تایبهت بۆ ئۆرووپا و هاتنی ئۆرووپیاکان بۆ ئیران توانی چاوی گهل بکاتهوه.
ئهو کات ژنان تیدهکۆشان بۆ ئهوهی داواکاریهکانیان له دهسپیکی شۆرشی مهشرووتهدا له نیو دهستوردا بچهسپێنن. بهڵام به هۆکاری گهرماو گهرمی شؤرشهکهو درووست بوونی کهش و ههوای نهتهوهگهرایی سهرهتایی نهیان توانی ئامانجهکانیان بپێکن.
فکریهتی نهتهوهگهرایی له میشکی ژنانی ئهو کاتیش دا پهرهی سهندهبوو ههر بۆیه له جیاتی بۆ وهدهست هینانی مافهکانی خۆیان تیبکۆشن، ئهوانیش کهوتنه بهر داوی فکریهتی نهتهوهپهرستی و ئێرانچیهتی.
لهو سهر دهمهدا مهشرووته خوازی ژنان ژوومارهیان زۆر کهم بوو. بهڵام له راستی دا کاری زۆر گهورهیان دهکرد. ژنانی مهشروته خواز 2 ههدهفی سهرهکیان ههبوو
1_ وهدهست هێنانی مافی سهرهتایهکانی ژنان له ئیران دا
2 _خهبات کردن له ههمبهر فکریهتی کۆنهپهرستی .
له دست پێکی سهدهی 19 دهیهم دا رۆژنامه نیگاری رۆلی بهر چاوی دهبینی له ئیراندا ، رۆژنامهکانی وهکوو ئهختهر ،قانون ،حبل للمهتین،.. ئهم رۆژنامانه تهنیا وابهسته به پیاوان نهبهوو و ژنان رۆلێکی بهرچاویان تێدا دهگێرا، و تهحلیلی کۆمهڵگایان دهکرد ئهمهش بووه هۆی به سرنج راکێشانی ژنان بۆ رۆژنامهو خوێندنهوه. ههروهها لهو سهردهمهدا گرینگیهکی زۆر دهدرا به زانستی فهن و بهرفراوان کردنهوهی ئهم زانسته له سهرانسهری ئیراندا.
له ساڵهکانی 1911 دوای ئاڵوگۆری بواری سیاسی ناوچهکه و هیور بونهوهی سهرههڵدانهکان له مهجلیسی شۆرای میلی دهستوری نوێ دارێژرایهوه،
له دهستورهکهدا تهنانهت به دێریکیش باسیان له مافی ژنان نهکرد و به پێچهوانهی چاوهروانیهکانی چآلاکڤانانی مافی ژن، ژنان له دهستووری نوی دا تهنانهت مافی دهنگدانیانیشیان پێ نهدرا.
ئهمهش بووه هۆکاریک که ژنان به شێوهیهکی چالاکتر بێنه نێو مهیدانی خهباتهوه، بۆ وهدهست هێنانی مافی خۆیان، ههر بۆیهش چالاکڤانان بواری ژن ریخراوهیهکیان پیک هێنا به پێشهنگایهتی خانمی سهدیقهی دهوڵهت ئابادی. بهم شێوهیه خهباتی ژنان له سهردهمی مهشروتهدا دهستی پێ کرد.
ئهو کات له ئامارژوماریهکانی دوای تاج گوزاری رهزا شاه 10_12 میلیۆن نفوس له ئیران تۆمار کرا بوو . بهڵام پرانی خهڵک لهو کاتهدا گوند نشین بوون. لێرهدا بۆمان دهردهکهویت که چالاکڤانانی ژن لهو سهردهمهدا تهنیا ژنه ئهشرهفزادهکان بوونه.
چالاکڤانان لهو باوهرهدا بوون که ئهگهر ژنان له ماڵهکناندا بینه دهرهوه و بێنه نێو کاری بازاری ، به تایبهت به کاری بازرگانی سهرقاڵ بن ،دهتوانن رۆڵی بهرچاو بگێرن بۆ گۆرانکاری له کۆمهڵگادا.
بهڵام ئهم ههڵویسته له لایهن پیاوانی سهردهمهوه پهسهند نهدهکرا.
تهنانهت له لایهن ژنانی چینی بورژوا خوازیش ئهم خواستهیه دژبهرایهتی دهکرا. له بهر ئهوهی له لای هێندێک ژنانی چینی بورژوا کار کردن له نێو ماڵێش دا به عهیبیان دهزانی(ئهوهمان له بیر نهچێت که ئهم گرووپه تهنیا له نێو ژنانی فارس دا ههبوون).
بهڵام ئهم خواستهیه له لایهن ژنان به گشتی له چێنی کریکاران و ههروهها رۆشنفکران پیشوازیهکی زۆرێ لی کرا.
له بواری هونهریدا ژنان زۆر به کهمی خۆیان تێدا دهدیتهوه و به شیوهیک ئهم پیشهیه کهم رهنگ بوو. تهنانهت راوهستانی ژنان له بهرامبهر پیاوان نا پهسهند و بیێ شهرمی بوو، له لایهن پیاوه ئیقتدار تهلهبهکان و کۆنه فکرهکاندا.
له ئێراندا پیش سالێ 1910 هونهری شانۆ بهشێوهیهک وابهسته به پێاوان بوو.
ژنان نهک نهیان دهتوانی وهکوو هونهرمهند له شانۆدا دا بن بهڵکو نهشیان دهتوانی وهکوو تماشاچی تهماشای شانۆ گهریهکه بکهن.
دوای کارو خهباتێکی زۆر بۆ یهکهمین جار له رۆژی یهکشهمهی 2 ژانووه ساڵی 1910 بۆ یهکهمین جار ژن هاته سهر سهحنهی شانۆله ئێراندا .
ئهم هونهرنهمایه به زۆری له لایهن ژنه ئهرمهنیهکان و مهسیحیهکان دهستی پێ کرد و ریگای بۆ ژنانی موسولمانیش کردهوه که بتوانن بهشداری شانۆ ببن و خۆیانی تێدا ببینهوه.
له دهوای سهڵتهنهتی مهحهمهد عهلی شاه ، رێگا کراوه بۆ درووست بوونی حیزب .ئهوهش کار ئاسانی دهکرد تا داواکاریهکانی کۆمهڵگا بێنێته سهر زمان له سیاسهتی رۆژانهدا. و هاوکات رێگا کرایهوه بۆ ئهوهی ژنانیش به شیئوهیهکی فهرمی بتوانن له نیو حیزبهکاندا بهشداری له رهوشی سیاسی سهردهم دا بکهن.له سالهکانی 1909 به دواوه ژنان به شێوهیهکی رێخستنی و چالاکانه هاتنه نێو مهیدانهوهی سیاسیهوه ،و ئهم حهرهکهتهش له تارانهوه سهرچاوهی گرت و له شارهکانی دیکهی ئێران ئاسایی بۆوه و ژنانی شارهستانی ودوور له پایتهختیش هیدی هێدی رێخراوی خۆیان درووست دهکرد.
به هاتنه سهر کاری رهزا شاه و له کاتی شهری جیهانی دووهم ژنان حیزبی فهرمی خۆیان ئاواکرد له بن نێوی شۆرای ژنان. دوا بهدوا له بن سهختی شهری جیهانی دووهم شۆرای ژنان بوو به سازمانی مافی مرۆڤ.
ئامانجی سهرهکی ئهو ژنانه له بهشداریان له سیاسهت و ئاوا کردنی ئهو رێخراوهیه ئهوه بوو که.
1_ کردنهوهی مهکتهب بۆ ژنان و هاندانی ژنان بۆ خویندن
2_ تێکۆشان له ههمبهر فکریهتی کۆنهپهرستی و داکۆکی کردن له مافی ژنان.
بهڵام به داخهوه کردنهوهی مهدرهسه له ناوچهی کورد نشیندا رووبهروی نارهزایهتیهکی زۆری پیاوان و کۆنه فکران سونهتگهرای کوردی سهردهم بۆوه.
تا ساڵهکانی 1940 یش ژنانی کورد نهیانتوانی بچنه مهکتهب و بخوێنن، ژنانی خویندکاری کورد ههتا سالهکانی 1940 ئهوهند هکهم بووه که ناتوانین ئاماژهی پی بکهین. ئهوانهی که دهشیانتوانی بنوسن یا بخوینهوه ، له بنهمالهی ئاغاکان و خانهکان بوون که له لایهن مهلای مزگهوتهکانهوه فێری ئهلف و بێ عهرهبی بۆ خویندنهوهی قورئان ببون.
له سهردهمی مهشرووتهوه ژنان به شیوهیهکی بهر چاو خۆیان له نووسینی بابهت له رۆژنامهکاندا دهدیتهوه بهلام زۆرینهی ئهو ژنانه به نێوی پیاوان یان به نێوی نهێنی نووسینهکانیان دهنووسی.
دوای محهمهد عهلی شاه رۆژنامهی ژنان به فهرمی له ئیراندا کرایهوه به نێوی (شکوفه دانیش،زبان زنان). شکوفه زانست و زمانی ژنان.
ژنان له رۆژنامهکاندا به شێوهیهکی زۆر ئاکتیڤ کاریان دهکرد و بابهتی سرنج راکێشێ نێو کۆمهڵگایان دهنووسی و جهماوهرێکی زۆر لایهنگریان پێدا کردهبوو.
جێ ئاماژهیه له کاتی محهمهد عهلی شاه به زۆری حجابیان له سهری ژنان لا دهبرد به مهبهستی کۆتایی هێنان به کولتوری کۆن. ئهوهش بووه هۆی ئهوهی که زۆرینهی ژنان له ماڵی خانهنشین بن و مافی چونه دهرهوهیان له لایهن بنهماڵهکانیان ڵێ سهندراوه.
به هۆکاری سونهتی بوونی کۆمهلگا و ههروهها فکریهتی دینی تووندرهو کۆمهلگا له قاڵبێکی وشک دا مابۆوه، ههر بۆیهش محهمهد عهلی شاه خوازیاری گۆرانکاری له سیستهمی کۆمهلگای ئهو کاتدا بوو، و دهیههویست ئێران بهرهو وڵاتێکی سهنعهتی ببات ،بهلام به هۆکاری به کار هینانی زهخت له سهر گهل رووبهرووی نارهزایتیهکی زۆر بۆوه، به تایبهت له لایهن تووندرهوه ئیسلامیهکانهوه، و ئهمهش کردهوهیهکی نێگاتیڤی ههبوو له سهر پێشکهوتنی ژنان له بواره جیاوازهکاندا
بهلام لهکاتی رهزا شا، ئهم باروودۆخه هێور بووه و ئازادی ههڵبژاردن درا به ژنهکان که به حیجابهوه بگهرێن یا بێ حجاب.
بهڵام له شوێنه فهرمیهکان حیجاب بۆ ژنان قهدهخه کرابوو به تایبهت له مهکتهبهکاندا ئهوهش لهگۆر فکری ئهو سهردهمه نهدهگونجا،
زۆرینهی ژنانی ئهو کات بۆ ئهوهی به بێ حجاب نهیان دهویست له مهدرهسهکاندا بخوینن نه دهچونهوه بۆ خویندن و له ماڵ دا دهمانهوه.
ههر بۆیهش خهڵک زۆرتر بهرهو دین پهنایان دهبرد. ئهم گۆرانکاریهش وای کردهبوو که ژنان له لایهن بنهمالهکهیانهوه زۆرتر بچهوسینهوه و دهسهلاتی باوک وبرا له سهریان زۆرتر ببیت و له سهر نیوی ناموس زهخت بخهنه سهر ژنان.
له دهورهی دووهمی سهڵتهنهتی رهزا شاه گوشارهکان له ههمبهر فکریهتی دینی تووندرهو و نارهزایهکانی ههمبهر سیستم ئهوهندهی دیکه پهرهی گرت و بوه هێزێکی سهرکوبگهر، ئهوهش بووه هۆی سهرههڵدانی گهل و حاکم بوونی سیستمیکی ئیسلامی تووند رهو له ئیراندا. شۆرشی ساڵی 1979 بووه هۆی رووخانی دهسهلاتی سهلتهنهت تهلهبهکان و شای ئیران و تیکچوونی سیستهمی چینایهتی حاکم به سهر کۆمهڵگادا.
زۆرینهی ژنان پێستیوانیان له سهرههلدانی 1979 دهکرد، بهو هیوایهی ژن به بی جیاوازی تهبهقاتی مهئامهلهیان له گهل بکردریت . بهم هۆیهشهوه ژنان له شۆرشی ساڵی 1979 ئێران دا رۆڵێکی پێشهنگیان ههبوو و له ههمانکاتدا ریخستنێکی باشیان درووست کردبوو. بهڵام دوای هاتنه سهر کاری رژیمی کۆماری ئیسلامی به پێشهنگایهتی خومهینی ژنان دوای هێور بوونهوهی سهرههڵدانهکان بهرهو مالهکان کشانه پاشهوه.
لهو کاتهدا به دهستووری خۆی خومهینی دهستوری ئێران له سهر بنهمایهکی دینی شێعهی تووندرهو نوسراوه. له دهستورنامهکهدا ژنان تهنیا مافی دهنگدانیان پێ بهخشراو له ههموو مافه سهرهتاییه مرۆڤایهتی بێ بهری کران. و به پێ دهستووری دینی مهئامهله لهگهل ژنان دهکرا.
له دهستوری کۆماری ئیسلامی ئیران ئهم خالانهی خوارهوه به سهر ژنان دا سهپاوه.
1_ حجابی ئیجباری بۆ ژنان .
2_تهمهنی هاوسهرگیری بۆ ژنان کهم کرایهوه بۆ 9 ساڵ،
( به خواستی دایک و باوک)
3_ ههر دوو ژن به یهک پیاو دادهندرێت له کاتی شاهیدی له دادگادا
4_ سهنگسار و ئێعدام بۆ ژن له سهر ناموس
کاتیک پیاو ژنهکهی خۆی له سهر بابهتی ناموسی بکوژێت لهم سیستهمهدا له 3ساڵ تا 5 ساڵ سزای زیندانی بۆ دهبردرێتهوه.
5_ ژن به بێ ئیزنی باوک، برا، میرد یا پیاوانی بنهماڵهکهی وهکوو مام و خال هتد.. مافی هێچ چهشنه کارێکی پێ نادریت.
6_ پیاوان دهتوانن به مهیلی خۆیان ههر چهند ژنیک که دهیانهوێت، دهوتوانن ی هاوسهرگیری بکهن.
7_ هاوسهرگیری به شێوازی سیغه ئازاده
8_ مافی جودابوونهوه تهنیا به پیاوه و ژنان مافی ئهوهیان نیه که داوای جودابوونهوه له هاوسهرهکانیان بکهن.
9_ له کاتی جودا بوونهوهدا منداڵ به باوکی دهبهخشرێت و ژن هێچ مافێکی به سهریانهوه نیه.
10 _ژنان مافی له بار بردنی منداڵ یان نیه به بێ ئیزنی هاوسهرهکانیان
11_ ژنان مافی خۆ پاڵاوتنیان بۆ پۆستی سهرۆک کۆماری نیه یا هیچ چشنه کاری سیاسیان نیه له دهستوردا.
ههر وهک لهم خاڵانهی سهرهوهدا بینیتان ژنان دیسان کهوتنه بهر هێرشی چهوساندنهوه و تهنانهت له مافه سهرهتایهکانیشیان بێ بهری کران.
سهرهرای ههموو ئاستهنگیهکان ژنان دیسان له نێو سیستهمی ئسلامیدا ههستان به خۆ رێکخستن کردن له دژی سیستهمی پیاو سالاری و دین سالاری، کۆماری ئیسلامی له ئیران.
ژنانی کورد
له نیوو كورداندا و له رۆژههڵاتی کوردستان له دهستپێکی دهورهی دووهمی رهزا شاه وه بگره ههتا کۆماری ئیسلامی له ئیران ،ژنانی کورد به شێوهیهکی زۆر ئاکتیڤ له ههمبهر هیزه چهوسێنهرهکانی ههر دوو سهردهمی دهسهڵات داری سهڵتهنهتی و کۆماری ئیسلامی له بهرخۆدانیکی بێ وینهدا بوون. ئێمه ناتوانین باس له کۆماری کوردستان له مههاباد و رۆڵی ژنان لهو سهردهمهدا نهکهین.
(له بهشی یهکهمی بابهتهکهدا دهتوانن له سهر رۆڵی ژنان و ریخستنی له کۆماری کوردستاندا بخوێنهوه).
ژنانی کورد به شیوهیهکی چالاک بهشداریان له خهباتی نهتهوهیی گهلی کورد دا کردوهو رۆڵێکی بهرچاویان گێراوه. ئهلبهت رۆڵی ژنانی کورد به شێوهیهکی پیشتیوان یا هێزی پشتهوهی شۆرشهکان بووه، ههر بۆیهش به شیوهیهکی روون و ئاشکرا ئاماژه به کاروو خهباتی ئهم ژنانه لهو سهردهمهدا نهکراوه.
پێویسته ئاماژه بهوه بکهین که له رۆژههلاتی کوردستان ههتا ئهم دوایانهش زۆر گرینگی به رۆڵی ژنان چ له بواری خهباتی سیاسی، ئابوری، نهتهوهیی، جڤاکی نهدراوه. بهس نابێت ئهوهمان له بیر بچێت که رێخراوهگهلێک درووست بوونه ،بهڵام لهو ئاستهدا نهبووه که وهڵامدهرهوهی پرسهکانی ژنان ببن له کۆمهڵگادا .
له نیو ئهو رێخراوی ژنانی کورد له رۆژههڵاتی کوردستان دهتوانین ئاماژه به رێخستنی فهمینیستی بکهین له شاری سنه .ریخراوێک له سهر نێوی ریخراوی فهمهنیستی دامهزرا که زۆرتر فکریهتی فهمهنیستی تووندرهوی کلاسیکی له خۆ دهگرت،ئهوهش له گۆر سیستهمی کۆمهڵگای کوردی یهکی نهدهگرتهوه و دوای ماوهیهکی کورت ئهم ریخراوهیه ههڵوهشایهوه.
له ههمان کاتدا له رۆژههڵاتی کوردستان کهمپینێک له سهر نیوی کهمپینی یهک میلیۆن ئیمزا له سالی 2006 دهستی پی کرد، ئهم کهمپینه له سهراسهری ئێراندا ژنان به شێوهیکی باش پێشوازیان لێ کرد و تهنانهت سرنجی رێخراوهکانی بهیانیان بۆ خۆیان راکێشا، ئهم رێخراوهیه به پێشهنگایهتی ژنانی کورد وهکو زێنهب بایهزیدی، رووناک سهفازاده، هانا عهبدی ...هتد، بهرێوه دهچوو که ئیستا ئهم ژنانه له بهندینخانهکانی ئیران دهست بهسهر کراون.
له بواری سیاسی و چهکداری له رۆژههڵاتی کوردستان ههروهک ئاماژهمان پێ کرد، ژنانی کورد به دریژای مێژوو رۆڵێکی گهورهیان بینیوه.
ئهمرۆکه له رۆژههڵاتی کوردستان ژنان سهرهرای ههموو گوشارهکانی که له سهریانه پۆل پۆل روو له چیاکانی کوردستان دهکهن و به بهرخۆدانێکی بێ وێنه مێژووی ژنی ئازاد له لاپهرهکانی مێژووی کوردی و ژناندا تۆمار دهکهن
| تبليغات | X |
خانزاد خانی خوشکی میر سلێمان فهرمانرهوای میرنشێنی سۆران،له دوای ئهوهی ۆالی بهغدا میر سهلیمان دهکوژی ، خانمه میرزادهیه وهکو ئهمیرهی سۆران له مێژووی کوردی و ژنان دا نیوی دهرکردووه و به وتهی مێژوونووسان زۆر شوینهواری له دوای خۆی بهجی هێشتوه.وهکوو پرد، مزگهوت، قوتانخانه و تا ئیستاش شوێنهواری کۆشکی خانزاد له ههریر ماوه. له کاتی فهرمانرهوایی خانزاد شاری شهقڵاوه زؤر گهشهی کردووه و هاوینه ههواری قهرالیچه بووه و له سهر لوتکهی چیای سهفینیش گۆرهپانێک به نێوی خانزادهوه ههیه و دهگێرنهوه که هاوینان لهو شوینه ههساوهتهوه. وهههروهها له ههمووی گرینگتر دهڵێن که گوایه خانزاد بۆخۆشی له ههموو شهرهکاندا بهشدار بووه.
)
)
کانال تلویزیونی D ترکیه در یک خبر مدعی شد یک شخص ایرانی به نام اسماعیل صفریان نسب 18.5 میلیارد دلار پول نقد و شمش طلا را از ایران به ترکیه وارد کرده است. وکیل این تاجر ایرانی گفته است در حال تلاش برای بازگرداندن اصل پول به آقای صفریان می باشد. سوال اینجاست که دولت ایران چگونه مجوز خروج چنین مبلغ هنگفتی را به همین راحتی داده، و این تاجر میلیاردر چگونه۲۰ تن طلا و ۷.۵ میلیارد دلار پول را به همین سادگی به ترکیه وارد کرده است.
)
